Từ điển Nam Kỳ xưa

ảnh · đại từ

Anh ấy.

ăn hiếp · động từ

Bắt nạt, ỷ mạnh hiếp yếu.

ăn trầu · động từ

Nhai trầu cau với vôi, tục của người xưa, nhứt là các bà các cô.

bả · đại từ

Bà ấy.

bận · động từ

Mặc (bận áo, bận đồ).

bậu · đại từ

Tiếng chồng gọi vợ hoặc gọi người yêu, người thân mật nhỏ hơn: em, mình.

bển · đại từ chỉ nơi

Bên ấy, bên đó; chữ “bên” và “ấy” nói nhập làm một.

biểu · động từ

Bảo, nói cho người khác làm (biểu nó đi).

bịnh · danh từ

Bệnh, đau ốm.

bót · danh từ

Đồn cảnh sát, đồn lính; từ chữ Pháp poste.

bồi · danh từ

Người hầu bàn, giúp việc trong nhà Tây hay khách sạn (từ chữ boy).

bổn · danh từ

Bản, gốc (bổn phận, bổn xứ, bổn ý).

bộn · tính từ

Nhiều, đáng kể (bộn tiền, bộn bạc).

bữa · danh từ

Hôm, ngày (bữa nay, bữa qua, bữa hổm); bữa cơm là nghĩa khác.

bưng · danh từ

Vùng đất trũng ngập nước, cỏ lác mọc dày.

cai tổng · danh từ

Viên chức người bản xứ đứng đầu một tổng, tức nhiều làng gộp lại.

cắc · danh từ

Đồng hào bạc, bằng một phần mười đồng bạc.

chành · danh từ

Vựa lớn thu mua, chứa lúa gạo hay hàng hoá để chở đi bán (chành lúa).

chánh · tính từ

Chính, ngay thẳng (chánh đáng, chơn chánh, vợ chánh).

chòi · danh từ

Cái lều nhỏ cất ngoài ruộng, ngoài vườn để canh giữ.

chơn · danh từ

Cái chân, bàn chân. Giọng Nam Kỳ xưa đọc vần “ân” thành “ơn”, nên chân thành chơn (có nơi nói chưn).

chừng · danh từ

Khi, lúc (chừng nào, chừng đó); cũng là khoảng chừng.

chưởi · động từ

Chửi, mắng nhiếc.

coi · động từ

Xem, nhìn, trông; coi bộ là trông có vẻ.

coi bộ · thành ngữ

Trông có vẻ, thấy dáng như là.

cực · tính từ

Khổ, vất vả (cực khổ, làm cực).

day · động từ

Quay, xoay mình (day mặt, day lưng, day vô).

dầu · liên từ

Dù, dẫu (dầu mà, dầu cho, dầu sao).

dữ · phó từ

Lắm, quá (đẹp dữ, giàu dữ); cũng là hung dữ.

dượng · danh từ

Chồng của cô hay của dì; cũng là tiếng con riêng gọi chồng sau của mẹ.

đặng · liên từ / động từ

Để, cho (làm việc gì đó đặng làm chi); cũng có nghĩa là được (làm đặng, nói không đặng).

điền chủ · danh từ

Chủ ruộng lớn, có nhiều đất cho tá điền mướn làm.

đốc-tờ · danh từ

Bác sĩ, từ chữ Pháp docteur.

đờn · danh từ / động từ

Đàn: cây đờn, đờn ca; cũng là chữ “đàn” trong đàn ông, đàn bà (đờn ông, đờn bà).

đương · phó từ

Đang (đương ngồi, đương nói).

ghe · danh từ

Thuyền, phương tiện chính trên sông rạch Nam Kỳ (ghe chài, ghe lườn, ghe hầu).

giạ · danh từ

Đồ đong lúa và cũng là đơn vị đong lúa ở Nam Kỳ (mấy trăm giạ lúa).

giồng · danh từ

Dải đất cao, đất cát pha giữa vùng ruộng thấp, người ta cất nhà, trồng rẫy trên đó.

giỡn · động từ

Đùa, chơi đùa.

giựt · động từ

Giật, kéo mạnh; giành lấy của người khác (giựt chồng, giựt của).

gởi · động từ

Gửi, giao cho người khác giữ hoặc đưa đi.

há · trợ từ

Đặt cuối câu để hỏi lại cho chắc, như “phải không”, “hả”.

hèn chi · thành ngữ

Thảo nào, chẳng trách.

hết thảy · đại từ

Tất cả, cả thảy.

hồi · danh từ

Lúc, khi (hồi nhỏ, hồi nãy, hồi trước).

hổm · danh từ

Hôm ấy, hôm đó (bữa hổm, hổm rày).

hôn · trợ từ

Đặt cuối câu để hỏi: “Đi hôn?”, “Phải hôn?”. Là chữ “không” nói lướt theo giọng Nam.

hứng mát · động từ

Hóng gió mát.

hưỡn · tính từ

Rảnh rang, thong thả, không bận việc (hưỡn đãi).

hương cả · danh từ

Chức đứng đầu ban hội tề (hội đồng hương chức) trong làng Nam Kỳ thời Pháp.

hương quản · danh từ

Chức trong hội tề làng, lo việc tuần phòng, giữ an ninh trong làng.

kêu · động từ

Gọi (kêu tên, kêu lại); cũng là la lên.

khạp · danh từ

Đồ đựng bằng sành, miệng rộng, lớn hơn hũ, chứa gạo hay nước.

khoảng khoát · tính từ

Rộng rãi, thoáng đãng.

kiếm · động từ

Tìm (kiếm việc làm, kiếm chỗ ở).

kiểng · danh từ

Cây cảnh trồng chậu để ngắm (chơi kiểng, sửa kiểng).

kiếng · danh từ

Kính: tấm gương soi, kính cửa, kính đeo mắt (kiếng soi, đeo kiếng).

kinh · danh từ

Kênh đào dẫn nước, đi ghe (kinh xáng, mé kinh).

làm biếng · động từ

Lười, không chịu làm.

lãnh · động từ / danh từ

Nhận lấy (lãnh lương, lãnh việc); cũng là thứ hàng tơ láng mặt (quần lãnh).

lẫm · danh từ

Kho chứa lúa của nhà điền chủ.

lật đật · tính từ

Vội vàng, hấp tấp, lăng xăng làm cho mau.

lịnh · danh từ

Lệnh, mạng lệnh của người trên.

lính quýnh · tính từ

Lúng túng, rối rít vì mừng hay vì sợ.

lộ · danh từ

Đường cái lớn cho xe chạy (đường lộ, ngoài lộ).

lối · phó từ

Khoảng chừng, vào lúc (lối bốn giờ).

lui cui · tính từ

Cặm cụi, lúi húi làm một mình.

lượm · động từ

Nhặt lên.

mả · danh từ

Mồ, ngôi mộ (mồ mả, thăm mả).

má · danh từ

Mẹ (cách gọi phổ biến ở miền Nam).

mắc cở · tính từ

Xấu hổ, thẹn thùng.

mầy · đại từ

Mày.

mé · danh từ

Bên, phía, bờ (mé sông, mé rạch, mé ngoài).

mền · danh từ

Chăn đắp.

mùng · danh từ

Màn giăng khi ngủ để chống muỗi.

mướn · động từ

Thuê (mướn nhà, mướn người); làm mướn là làm thuê.

nầy · đại từ

Này, cái này, người này.

ngặt · liên từ

Khổ nỗi, khó một điều (ngặt vì, ngặt nỗi).

nghen · trợ từ

Đặt cuối câu để dặn dò hay rủ rê một cách thân mật.

ngó · động từ

Nhìn, trông (ngó lên, ngó sững).

ngộ · tính từ

Lạ mà hay; xinh xắn dễ thương (con nhỏ ngộ quá).

nhà thương · danh từ

Bệnh viện.

nhà việc · danh từ

Nơi làm việc của hội tề trong làng.

nhơn · danh từ

Người; hay gặp trong các chữ Hán Việt như nhơn nghĩa, nhơn đức, nhơn tình, nhơn duyên.

nhứt · số từ

Nhất; thứ nhứt, nhứt là, hạng nhứt.

nước lớn · danh từ

Nước thủy triều lên đầy sông; ngược với nước ròng.

nước ròng · danh từ

Nước thủy triều xuống; ngược với nước lớn.

ổng · đại từ

Ông ấy. Người miền Nam nhập “ông” với “ấy” thành một tiếng, đổi sang dấu hỏi.

ông cò · danh từ

Viên cảnh sát trưởng; chữ “cò” do tiếng Pháp commissaire.

ông hội đồng · danh từ

Người được bầu vô hội đồng quản hạt hay hội đồng địa hạt thời Pháp, thường là điền chủ giàu có.

ông phán · danh từ

Viên chức ngạch thư ký cao trong công sở thời Pháp; vợ ông gọi là bà phán.

ở đậu · động từ

Ở nhờ nhà người khác.

phước · danh từ

Phúc, điều tốt lành (có phước, làm phước).

qua · đại từ

Người lớn hoặc người chồng tự xưng với người nhỏ hay với vợ, như “tôi”, “anh”: “Qua thương bậu…”

quá giang · động từ

Đi nhờ xe, nhờ ghe của người khác.

quới · tính từ

Quý, sang trọng (sang quới, quới nhơn).

rạch · danh từ

Dòng nước nhỏ chảy từ sông vô đồng, nhỏ hơn kinh, lớn hơn mương.

rày · danh từ

Nay, bây giờ (rày mai, hổm rày).

rầy · động từ

La, mắng (rầy con, bị rầy).

rước · động từ

Đón (rước khách, rước dâu, đi rước con).

sắp nhỏ · danh từ

Đám con nít, bầy trẻ nhỏ trong nhà hoặc trong xóm.

síp-lê · danh từ

Cái còi thổi; từ chữ Pháp sifflet.

song · liên từ

Nhưng, song le; dùng nối hai ý trái nhau.

sốp-phơ · danh từ

Người lái xe hơi, từ chữ Pháp chauffeur.

tá điền · danh từ

Người mướn ruộng của điền chủ để làm, tới mùa đóng lúa ruộng.

tánh · danh từ

Tính tình, tính nết (tánh hiền, tánh nóng).

té · động từ

Ngã (té xuống, té sông).

thầy ký · danh từ

Người làm thư ký ở công sở hoặc hãng buôn thời Pháp.

thầy thông · danh từ

Người làm thông ngôn (phiên dịch tiếng Tây) ở công sở thời Pháp; được gọi trọng là “thầy”.

thiệt · tính từ

Thật, có thật, đúng như vậy. (Thiệt thòi, thiệt hại là nghĩa khác.)

thơ · danh từ

Lá thư, bức thư. Người xưa viết “gởi thơ”, “đọc thơ”; thơ cũng là bài thơ như ngày nay.

thủng thẳng · tính từ

Thong thả, chậm rãi, không vội.

thương · động từ

Yêu (thương vợ, thương nhau); cũng là xót thương như ngày nay.

tía · danh từ

Cha, bố (cách gọi ở thôn quê Nam Kỳ).

tòa bố · danh từ

Dinh quan chủ tỉnh người Pháp, nơi làm việc hành chánh của tỉnh.

trật · tính từ

Sai, không trúng (làm trật, đoán trật).

trển · đại từ chỉ nơi

Trên ấy, trên đó (ở trển, lên trển).

tụi · danh từ

Bọn, đám (tụi nó, tụi bây).

ưng · động từ

Bằng lòng, chịu, thích (ưng bụng, ưng ý).

vàm · danh từ

Chỗ sông, rạch nhỏ đổ ra sông lớn; cửa rạch.

vô · động từ

Vào (đi vô, bước vô).

vưng · động từ

Vâng, tuân theo (vưng lời).

xà-bông · danh từ

Xà phòng, từ chữ Pháp savon.

xài · động từ

Tiêu (tiền), dùng (đồ).

xe kéo · danh từ

Xe hai bánh có người chạy bộ kéo, chở khách ở Sài Gòn xưa.

xe song mã · danh từ

Xe có hai ngựa kéo, xe của nhà giàu.

xuồng · danh từ

Thuyền nhỏ, không mui, bơi bằng chèo hay dầm.

Chưa có từ này. Góp ý giúp bên dưới nghen!